SUV AI hisob tizimida kuzgi bug'doyning odatiy ekish sanasi — 5-oktabr. Shu kungacha dalaga suv berilmasa, urug' quruq tuproqqa tushib, yomg'ir kutib yotadi. Bizning mavsumiy hisobimiz esa tuproqda qancha nam borligini bilmay boshlanadi. Pilot dalalarimizda bug'doy yo'q. Maqola FAO-56, to'qsoninchi yillardagi bitta Toshkent tajribasi va o'zimizning kodimiz asosida yozildi. Maqolani yozayotib, shu kodda bitta bahsli raqamni topdik.
2026-yilda bug'doy: kuzgi suvni nega hisoblash kerak
FAO prognoziga ko'ra, O'zbekiston 2026-yilda taxminan 14,7 mln tonna bug'doy yig'adi. 2024-yilda 13,4 mln tonna bo'lgan. AQSh Qishloq xo'jaligi vazirligining (USDA) may oyidagi sharhiga ko'ra, 2026/27-yilda import 5,5 dan 4 mln tonnagacha qisqaradi (UkrAgroConsult, FAO va USDA ma'lumotiga tayanib, 2026-yil 19-iyun). Import haqiqatan bir yarim million tonnaga kamaysa, shuncha donni o'zimizda yetishtirishga to'g'ri keladi. Bizningcha, bunday hosilning salmoqli qismi oktabrda hal bo'ladi: dala qishga qancha suv zaxirasi bilan kirsa, aprelni ham shu zaxira bilan kutib oladi.
Pilot dalalarimiz ikkita: Olmazor olma bog'i va Uzumzor tokzori. Quyida bug'doy haqida yozilganlarning hammasi hisob-kitob va ilmiy adabiyotdan olingan, dala mavsumi tajribasidan emas.
Kuzgi bug'doyga o'sish fazalari bo'yicha qancha suv kerak
Suv balansi hisobi FAO-56 uslubida ishlaydi. Ob-havo ma'lumotidan etalon bug'lanish ET0 olinadi va ekin koeffitsiyenti Kc ga ko'paytiriladi. Kc bir fazadan ikkinchisiga o'tganda o'zgaradi. ET0 prognozi Open-Meteo dan keladi. Fermerimiz dalasida solishtirib ko'rganimizda xato bir kunlik prognozda 2%, bir haftalikda 7% chiqdi. Demak, xatoning asosiy manbai ob-havo emas. Asosiy manba — koeffitsiyentlar.
| Ko'rsatkich | FAO-56 | Bizning hisobda |
|---|---|---|
| Boshlang'ich faza Kc | tuproq muzlasa 0,4, muzlamasa 0,7 | 0,40 |
| O'rta faza Kc | 1,15 | 1,15 |
| Yakuniy faza Kc | 0,25–0,40 | 0,35 |
| Ildiz chuqurligi | 1,5–1,8 m | 1,5 m |
| Namlik zaxirasining ruxsat etilgan kamayishi p | 0,55 | 0,55 |
| Fazalar davomiyligi, kun | — | 30 / 140 / 40 / 30 |
Koeffitsiyentlar FAO-56 ning 12-jadvalidan, ildiz chuqurligi va p esa 22-jadvaldan (1998) olingan. 5-oktabrda ekilgan dala uchun hisob taqvimi shunday: boshlang'ich faza 4-noyabrgacha. Keyin qish bo'yi 140 kun sekin rivojlanish, 24-martgacha. Kc 1,15 bo'ladigan, eng ko'p suv talab qilinadigan davr — mart oxiridan may boshigacha. Pishish iyun boshigacha davom etadi.
Aprelda Kc 1,15 bo'lgan dala xuddi shu ob-havoda etalon o't qoplamiga qaraganda 15% ko'proq suv sarflaydi. Bu suvning bir qismini ildizlar bir yarim metrgacha chuqurlikdan, kuz va qishda o'sha yerga yig'ilgan zaxiradan oladi. Demak, kuzgi suv faqat maysalar uchun emas, aprel uchun ham ishlaydi.
Ekishdan oldin nam to'plovchi sug'orish: me'yor va muddat
Nam to'playdigan sug'orishning ikki vazifasi bor. Birinchisi yaqin kunlar uchun: haydalma qatlamni namlash, shunda maysalar bir tekis unib chiqadi. Natijasi ikki haftacha o'tib ko'rinadi. Ikkinchisi uzoq muddat uchun: bir metr va undan chuqurroq qatlamni suvga to'ldirish. Bahorda ildizlar suvni aynan o'sha yerdan oladi. Buni faqat aprel tekshiradi, shuning uchun ko'pincha esdan chiqib qoladi.
Hamma dalaga to'g'ri keladigan bitta me'yorni topa olmadik. CAWater-Info saytidagi ma'lumotnoma bo'limida nam to'plovchi sug'orishlar uchun gektariga 1 000–2 000 m³ ko'rsatilgan («Mavsumiy va bir martalik sug'orish me'yorlari va ularni hisoblash», rus tilida, sahifada sana yo'q). Bu bug'doyga ham, tuproq turiga ham bog'lanmagan umumiy oraliq. Ikki baravar farqning o'zi raqam nimaga bog'liqligini ko'rsatib turibdi: tuproqning mexanik tarkibiga, sizot suvi chuqurligiga va o'tmishdosh ekindan keyin dala qanchalik qurib qolganiga.
Bizning sharoitga yaqinrog'i — Toshkent irrigatsiya va qishloq xo'jaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti (TIQXMMI) 1994–1997-yillarda Yangiyo'l tumanida o'tkazgan tajriba. Tajriba tipik bo'z tuproqlarda, sizot suvi 5–10 m chuqurlikda bo'lgan dalada qo'yilgan (cawater-info.net dagi loyiha kartochkasi). Sug'orish oldidan tuproq namligi cheklangan dala nam sig'imining (ChDNS) 70–70–60% darajasida ushlab turilganda bug'doy eng yaxshi o'sgan. Amalda bu shuni anglatgan: ekishdan keyin gektariga 1 100 m³ me'yorda bir marta, bahorda gektariga 660–980 m³ dan uch marta sug'orish, butun mavsumga gektariga 3 700 m³. Tajribaga o'ttiz yil bo'ldi, dala egat orqali sug'orilgan. Uni sizning dalangizga aynan ko'chirmagan ma'qul. Lekin nisbatning o'zi ko'p narsani aytadi: mavsumiy suvning qariyb uchdan biri kuzda tuproqqa ketgan.
Bu bizning fikrimiz, bahslashsa bo'ladi: kuz quruq kelsa, nam to'plovchi sug'orishda suvni kam berganidan ko'proq bergan yaxshi. Kuzda yetmay qolgan suvni bahorda to'ldirishga to'g'ri keladi, kanal suvi esa u paytda hammaga birdan kerak bo'ladi.
Kuzgi bug'doyni ekishdan keyin birinchi sug'orish
Toshkent tajribasida kuzgi suv ekib bo'lingan dalaga berilgan. Ekishdan oldin nam to'plashga ulgurilmasa, shunday qilinadi. Bunda aynan shu sug'orish butun hisobning boshlang'ich nuqtasiga aylanadi. Agar tuproq ekishdan oldin namlangan bo'lsa, hisobimizga ko'ra kuzda dala suvni kam sarflaydi: Kc 0,40, kun qisqa, ET0 past.
Qishda bot o'zini bilganidan ko'proq bilgandek ko'rsatmaydi. Yog'ingarchilikni hisobga oladi, lekin qor suvining qanchasi tuproqqa singgani, qanchasi muzlagan qatqaloq ustidan oqib ketgani bizga ko'rinmaydi. Bahorga borib balans xatosi yig'ilib qoladi. Shuning uchun botning mart oyidagi birinchi xabarini belkurak bilan 30–40 sm chuqurlikda tekshirib ko'ring.
Sug'orish sanasini belgilang: usiz bot maslahat bermaydi
12-sentabrgacha botimizda bitta xato bor edi. Uni namoyishga tayyorlanayotganda o'zimiz topdik. Oxirgi sug'orish sanasi kiritilmagan dala «hozirgina sug'orilgan» deb hisoblanardi. Hisob sug'orish chegarasiga 30–35 kunda yetardi, shu orada fermer «sug'orish shart emas» degan javob olardi. Bu o'lchovga o'xshardi, holbuki hech kim hech narsani o'lchamagan edi.
Endi bunday dala bo'yicha bot shunday yozadi: «Hozircha ayta olmayman: dala qachon sug'orilgani noma'lum». Buni tuzatish uchun sug'organ kuningiz «Suv berdim» tugmasini bossangiz kifoya. Hisob shu sanadan boshlanadi.
Bug'doy uchun bu bog'dagidan ham muhimroq. Tomchilatib sug'oriladigan bog' bir necha kunda bir marta sug'oriladi, boshlang'ich nuqtadagi xato bir hafta ichida yo'qolib ketadi. Bug'doyda esa kuzgi sug'orish bilan bahorgi birinchi sug'orish orasida oylar o'tadi. Oktabrda sanani yozib qo'ymasangiz, bahorda mavsum qanday zaxira bilan boshlanayotganini na siz bilasiz, na biz.
O'zimizni tekshirdik: muzlamaydigan tuproq uchun boshlang'ich Kc
Maqolani tayyorlayotib, o'z sozlamalarimizni ochdik va bir savolga duch keldik. Hisobda kc_ini = 0,40. Bu FAO-56 da qishda muzlaydigan tuproqlar uchun berilgan qiymat. Muzlamaydigan tuproqlar uchun jadvalda 0,7 turibdi.
O'zbekiston vodiylarida tuproq har qish muzlamaydi, muzlasa ham uzoqqa bormaydi. Agar dalangiz uchun 0,7 to'g'ri bo'lsa, hisobimiz boshlang'ich fazadagi suv sarfini 1,75 baravar kam ko'rsatadi. Bu faqat oktabr bilan cheklanmaydi. Hisobda Kc boshlang'ich qiymatdan mart oxirigacha asta-sekin 1,15 ga ko'tariladi, shuning uchun boshidagi past qiymat butun qish hisobini ham pastga tortadi. Bot tuproqda aslida bor namdan ko'proq nam bor deb hisoblaydi.
Raqamni hozircha o'zgartirmadik. Dalada tekshirmay bitta doimiy sonni almashtirish ham xuddi shunday xato bo'lardi, faqat teskari tomonga. Buning ustiga FAO-56 boshlang'ich Kc ni tuproq yuzasi qanchalik tez-tez namlanishiga bog'laydi. Kuzda esa bunga sovuqdan kam bo'lmagan darajada yomg'ir va sug'orish ta'sir qiladi.
Nimani bilmaymiz
Kuzgi bug'doyning suv sarfini birorta dalada o'lchaganimiz yo'q: na tuproq namligi datchigi bor, na suv hisoblagichi. Sizning bo'z tuproqlaringizda nam to'plash uchun qaysi me'yor to'g'ri ekanini bilmaymiz. Qishki yog'inning qancha qismi sizning dalangizda haqiqatan tuproqqa singishini ham bilmaymiz. Bug'doyda suv tejalishini va'da qilmaymiz.
kc_ini ni botda allaqachon bor «maslahat bo'yicha va odat bo'yicha» tajribasi bilan tekshirish mumkin. Dala suv oqimi yo'nalishi bo'ylab ikki yarmga bo'linadi. Bir yarmi maslahat bo'yicha, ikkinchisi odatdagidek sug'oriladi. Sentinel-2 yarmlarni faqat bir kunda olingan suratlar bo'yicha solishtiradi. Bug'doyda bu tajribani hali ishga tushirmaganmiz. Buning uchun shu kuz dalasini ikkiga bo'lishga rozi bo'lgan, kuzgi bug'doy ekkan fermer kerak. Agar 0,40 kuzgi sarfni kam ko'rsatayotgani ma'lum bo'lsa, koeffitsiyentni o'zgartiramiz va bu haqda shu yerda yozamiz.
Ko'p beriladigan savollar
Kuzgi bug'doy ekishdan oldin nam to'plovchi sug'orish kerakmi?
Kuz quruq kelsa, odatda ha: nam zaxirasi bo'lmasa, maysalar notekis chiqadi. O'tmishdosh ekindan yoki yomg'irdan keyin tuproq haydalma qatlam chuqurligigacha nam bo'lsa, sug'orishni kamaytirish yoki umuman qilmaslik mumkin.
Kuzgi bug'doyni mavsumda necha marta sug'orish kerak?
TIQXMMIning Toshkent viloyati bo'z tuproqlaridagi tajribasida eng yaxshi tartib shunday chiqqan: ekishdan keyin bir marta va bahorda uch marta. Sizning dalangizda sug'orishlar soni tuproqqa, sizot suvi chuqurligiga va bahorgi yog'ingarchilikka bog'liq.
Bug'doyga gektariga qancha suv kerak?
O'sha tajribada mavsumda gektariga 3 700 m³ suv ketgan, shundan gektariga 1 100 m³ kuzda berilgan. Bu 1994–1997-yillarda egat orqali sug'orilgan dala ma'lumoti; o'z dalangiz uchun ob-havo va tuproqqa qarab hisoblang.
Bot nega yangi dala bo'yicha maslahat bermaydi?
Oxirgi sug'orish sanasi bo'lmasa, tuproqdagi nam zaxirasi noma'lum. Ishonch bilan xato qilgandan ko'ra «bilmayman» deganimiz yaxshi. Sug'orishni belgilang, hisob boshlanadi.