Sug'orishni kub metr bilan, kanaldan suv olingan sutkalar bilan yoki millimetr bilan o'lchash mumkin. Lekin nasosli tomchilatib sug'orish tizimingiz bo'lsa, eng qulay o'lchov bitta — nasosning bir soat ishlashi. Har bir soatning narxi bor, butun mavsumdagi sug'orish esa aniq bir summaga yig'iladi. Samarqand viloyatidagi pilot dalamizda nasos soati 45 000 so'm turadi. Quyida hisoblaymiz: bir gektar bog'ga mavsumda bunday soatdan nechtasi kerak va shu soatlarning 15–25 foizini tejash nimani o'zgartiradi.
Gektariga 6 500 kub metr qayerdan chiqadi
Bog' suvni ikki yo'l bilan sarflaydi: daraxt uni barglari orqali bug'latadi, tuproq esa yuzasidan. Ikkalasi birgalikda evapotranspiratsiya deb ataladi va FAO-56 uslubi bo'yicha hisoblanadi. Bu BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo'jaligi tashkiloti (FAO) standarti, bizning suv balansi modelimiz ham shunga tayanadi. Yozning eng qizg'in paytida olma bog'ining suvga talabi kuniga 7,7 mm gacha yetadi. Bu raqamni 2025-yil iyulida Olmazor pilot dalasida hisoblab chiqqanmiz: o'shanda yomg'ir umuman yog'magan, iyuldan sentabrgacha 0 mm yog'in tushgan.
Mavsum bo'yi yig'ilsa, gektariga taxminan 6 500 m³ suv chiqadi. Bu suv hisoblagichining ko'rsatkichi emas, odatiy yil uchun FAO-56 bo'yicha qilingan hisob-kitob.
Kub metrni soat va so'mga aylantiramiz
Olmazordagi nasos soatiga 60 m³ suv beradi. Qolgani oddiy bo'lish amali.
| Ko'rsatkich | Qiymati | Raqam qayerdan |
|---|---|---|
| Mavsumiy sug'orish me'yori | ~6 500 m³/ga | FAO-56 suv balansi, hisob-kitob |
| Nasos unumdorligi | 60 m³/soat | Olmazor pilot dalasidagi nasos |
| Mavsumda nasos soatlari | ~108 soat/ga | 6 500 ÷ 60 |
| Soat narxi | 45 000 so'm | pilotdagi haqiqiy narx |
| Bir gektarni mavsum bo'yi sug'orish | ~4 860 000 so'm | 108 × 45 000 |
Olmazor maydoni 2,52 gektar. Demak, bu dalada butun sug'orish mavsumi taxminan 273 nasos soati, ya'ni 12,3 mln so'm atrofida. Bu qandaydir mavhum «sug'orish xarajati» emas, nasos ishi uchun xarajatlar daftaridagi aniq bir satr.
Soatlarning 15–25 foizini tejash nima degani
Sug'orishda tejash «kamroq sug'orish» degani emas. Daraxtga qancha suv kerak bo'lsa, shuncha berish kerak. Suvni kam berish har qanday tejamdan qimmatga tushadi — buni shu dalaning 2025-yilgi mavsumi misolida avval tahlil qilganmiz. Tejash — ildiz zonasida namlik hali yetarli bo'lsa, nasosni yoqmaslik. Ildizdan pastga o'tib ketgan suv daraxt uchun yo'qolgan, nasos esa uni chiqarish uchun allaqachon ishlab bo'lgan. Maslahatimiz har kuni ertalab soat 06:00 da «nasosni necha soatga yoqish kerak» ko'rinishida keladi. Hisob-kitobimizga ko'ra, bunday maslahatlar mavsumda sug'orish soatlarining 15–25 foizini tejaydi.
| Holat | Necha soat kam | Pulda (arifmetika) |
|---|---|---|
| 15% tejash, bir gektar | ~16 soat | ~730 000 so'm |
| 25% tejash, bir gektar | ~27 soat | ~1 215 000 so'm |
| Olmazor, 2,52 ga, 15–25% oralig'ida | 41–68 soat | ~1,8–3,1 mln so'm |
O'ng ustun — faqat arifmetika: soatlar soni soat narxiga ko'paytirilgan. Bu tasdiqlangan natija emas. Nega hozircha uni boshqacha atashga haqqimiz yo'qligini quyida tushuntiramiz.
O'zimiz ochiq aytadigan uchta cheklov
Suv hajmida ±30% gacha xatolik bor
Dalaga alohida moslab sozlanmagan bo'lsa, suv balansi modelimiz suv hajmini ±30% gacha farq bilan baholaydi. Sug'orish sanasi aniqroq chiqadi, lekin bu ham qancha kun oldinga qaralayotganiga bog'liq. «Nasosni bugun yoki ertaga yoqing» degan maslahat ±1–2 kun oralig'ida barqaror turadi. Bir hafta oldinga berilgan maslahat esa ±3–4 kunlik taxminiy mo'ljal, bot uni har tong aniqlashtirib boradi. Shuning uchun bot «nasosni qachon yoqish kerak» degan savolga «qancha suv quyish kerak» degan savoldan aniqroq javob beradi. Yuqoridagi jadvallardagi barcha summalarga ham shu xatolik tegishli.
So'mdagi tejam hali dalolatnoma bilan tasdiqlanmagan
Soatlarning 15–25 foizi — hisob-kitobdan chiqqan baho, imzolangan dalolatnoma emas: pilot mavsumi hali davom etyapti. Mavsum tugagach, xarajat va tejamni sug'orish jurnali bo'yicha qayta hisoblash mumkin bo'ladi. Bu bizning 5-tamoyilimiz.
Sun'iy yo'ldosh ortiqcha sug'orishni ko'rmaydi
Sentinel-2 suratlari 3–5 kunda bir marta keladi, havo bulutli bo'lsa, bundan ham siyrakroq. Suratlar daraxtga suv yetishmay qolganini ko'rsatadi. Teskarisini esa, ya'ni suv haddan ortiq ko'pligini, sun'iy yo'ldosh ko'rmaydi. Bu usulning cheklovi. Buni o'zingiz payqaguningizcha kutib o'tirmay, oldindan ochiq aytamiz.
Xulosa
O'zi oqar suv bilan sug'oriladigan dalalar uchun bot 2026–2027-yillardagi butun pilot davomida bepul. Ikkinchi pilot dalamiz Uzumzor ham shunday: bu uzumzorga suv kanaldan o'zi oqib, egatlar orqali keladi. U yerda nasos yo'q, demak soat hisoblashga ham narsa yo'q.
Boshlash oson: Mini App'da dalangiz chegarasini chizing — bunga 30 soniyacha ketadi — va har tong 06:00 da o'zbek, rus yoki ingliz tilida maslahat olib turing. Bot — @suv_ai_bot, batafsil ma'lumot suv-ai.online saytida. Agar mavsum oxirida sug'orish jurnali bu maqoladagi arifmetika to'g'ri chiqmaganini ko'rsatsa, bu haqda shu yerda o'qiysiz.