Suv balansini hisoblaydigan tizimimizda dalaga «sho'rlanish xavfi yuqori» belgisini qo'yadigan funksiya bor, bot esa bu ogohlantirishni fermerga yubora oladi. 2026-yilgi mavsumda bu belgi bir marta ham yonmadi. Dalalarda sho'r bor, gap o'zimizda: funksiya o'zi tayanadigan yagona raqamni olmayapti — sizot suvi chuqurligini. Quyida sho'r yuvishga qancha suv ketishi, nega u kech kuzda o'tkazilishi va qachon foyda o'rniga zarar qilishi haqida yozamiz.
Sug'oriladigan yerlarning qanchasi sho'rlangan
2026-yil 26-avgustda Ulan-Batorda, BMTning Cho'llanishga qarshi kurash konvensiyasi Tomonlar konferensiyasining 17-sessiyasida (COP17), UNCCDning Markaziy Osiyo bo'yicha mavzuli ma'ruzasi taqdim etildi. Ma'ruzada sug'oriladigan yerlarning 40–60 foizida ikkilamchi sho'rlanish borligi aytilgan. Eng og'ir ahvol Amudaryoning quyi oqimida, O'zbekiston va Turkmanistonda. 2024-yil dekabrida FAO yarim asr ichida birinchi marta sho'rlangan tuproqlar bo'yicha global baho e'lon qildi: dunyoda ular taxminan 1,4 mlrd gektar. O'zbekiston bunday tuproqlarning 70 foizi to'g'ri keladigan o'nta davlat qatoriga kirdi.
Viloyatlar kesimidagi raqamlar eskiroq. 2022-yil noyabrida kun.uz Qoraqalpog'iston yerlarining 90–95, Buxoro viloyatining 96 va Xorazm vohasining 95–100 foizi sho'rlangani haqida yozgan edi. Viloyatlar bo'yicha yangiroq ma'lumot topa olmadik.
Dalasida oq dog'lar paydo bo'lgan fermerga bu raqamlarning birortasi ham noyabrda qancha suv qo'yish kerakligini aytib bermaydi.
Tuproqqa sho'r qayerdan keladi
Sho'r kamdan-kam hollarda ustdan tushadi. Odatda uni pastdan minerallashgan sizot suvi olib chiqadi: suv yaqin tursa, tuproq uni xuddi chiroq piligidek kapillyarlar orqali yuqoriga tortadi. Suv bug'lanadi, tuz esa qoladi. Egat pushtalaridagi oq qatqaloq va dalaning pastqam joylaridagi taqir dog'lar shundan paydo bo'ladi.
Bu ko'tarilishning foydali tomoni ham bor: ildizlar namlikning bir qismini pastdan oladi va uni sug'orish bilan berish shart emas. Tizimimizda buning uchun alohida qism bor — «kapillyar ko'tarilish». Sizot suvi ildiz zonasi ichida tursa, u ekinning kunlik suv sarfining 60 foizini qoplaydi. Sizot suvi chuqurlashgan sari bu ulush bir tekis kamayadi va ildizlardan ikki metr pastda nolga tushadi. Farg'onadagi paxta uchun sinov hisobida (qumoq tuproq, egat orqali sug'orish, 180 kun) sizot suvisiz gektariga 12 727 m³, sizot suvi 1,8 m chuqurlikda bo'lsa esa 7 273 m³ chiqadi.
Bir xil suv ham ildizlarni namlik bilan ta'minlaydi, ham tuz olib keladi. Sizot suvi qancha chuqurlikda ekanini bilmasdan bu ikki ta'sirni bir-biridan ajratib bo'lmaydi.
Sho'r yuvish me'yori: 1 500 va 12 500 m³/ga qayerdan olingan
Sho'r yuvish — o'simlikka kerak bo'lganidan ortiqcha suv berish: suv ildiz qatlamidan o'tib, tuzni pastga yuvib ketishi kerak. CAWater-Info ma'lumotnomasi yuvish me'yorini gektariga 1 500 dan 12 500 m³ gacha va undan ham ko'p deb ko'rsatadi; sahifada nashr sanasi yo'q. Sakkiz baravar farq tuproq qatlamida qancha tuz to'planganiga, tuproq og'ir yoki yengil ekaniga va suvning keyin ketadigan joyi bor-yo'qligiga bog'liq.
Qachon yuvish kerakligi ham o'sha yerda yozilgan: kech kuzda, bug'lanish eng kam va sizot suvlari past turgan paytda. Taqqoslash uchun: 2025-yil iyulida pilot bog'imiz Olmazor kuniga 7,7 mm gacha suv bug'latgan. Bug'lanish shunchalik kuchli bo'lganda chuqurga singib ketmagan yuvish suvi tezda yuqoriga qaytadi.
Sizning dalangiz uchun me'yorni aytmaymiz. Uni sun'iy yo'ldosh surati va ob-havoga qarab hisoblab bo'lmaydi: tuproqdagi tuzni tahlil qildirish va suv qayerga ketishini bilish kerak.
Sho'r yuvish qachon zarar qiladi
Ma'lumotnomada bu bor-yo'g'i bitta jumla: tabiiy oqib ketishi yo'q minerallashgan sizot suvlari 2–3 m dan yaqin tursa, sun'iy zovur kerak. Dalada esa hamma narsani shu jumla hal qiladi. Zovur bo'lmasa, yuvish suvining boradigan joyi yo'q: u sizot suvi ustiga yotadi va uning sathini ko'taradi.
Bir dalani olaylik. Kuzgacha quduqda suv 2,5 m chuqurlikda turgan, zovur esa tiqilib qolgan. Dala mo'l me'yor bilan yuvildi va bahorga kelib sho'r suv qatlami ildizlarga yaqinlashdi. Iyundan boshlab kapillyarlar to'liq kuch bilan ishlaydi, avgustga borib ustki qatlamdagi tuz yuvishdan oldingidan kam bo'lmaydi, keyingi kuzda esa fermer bundan ham ko'p suv quyadi. Bu bizning dalamizda bo'lgan voqea emas, suv balansidan kelib chiqadigan jarayon. Uni dalada tekshirishga hozircha imkonimiz yo'q.
Bu bizning fikrimiz, siz bunga qo'shilmasligingiz mumkin: zovur ishlamasa va eng yaqin quduqdagi suv o'lchanmagan bo'lsa, kuzgi sho'r yuvishni umuman qilmagan ma'qul. Avval zovur, keyin suv. Quduqdagi suv sathini yuvishdan oldin va yuvishdan bir oy keyin o'lchash me'yorni ko'r-ko'rona tanlashdan arzonroq tushadi.
Sho'r suv bilan sug'orish: zovur suvi va yuvish ulushi
Ba'zan sug'orish suvining o'zi sho'r bo'ladi. Avgustda «oqova» kanallardan sug'oradigan, loviya ekadigan bir fermer bizga ulanish so'rab murojaat qildi. Katta ehtimol bilan bu kollektor-drenaj suvi, lekin buni hali aniqlashtiryapmiz. Uni hozircha ulay olmaymiz: loviya tizimdagi ekinlar ro'yxatida yo'q, sho'rni esa tizim umuman hisoblamaydi.
Bunday hollar uchun FAOning Irrigation and Drainage Paper 29 (Ayers & Westcot, 1985) qo'llanmasida yuvish ulushi hisobi bor: sug'orish suvidagi tuz ildiz atrofida to'planib qolmasligi uchun ekin talabidan ortiq qancha suv berish kerakligi. Hisobga ikki raqam kiradi: suvning sho'rligi va ekinning sho'rga chidamliligi. Bu yerda loviyaning omadi kelmagan. O'sha nashrdagi 4-jadvalga ko'ra, suvning elektr o'tkazuvchanligi 0,7 dS/m gacha bo'lsa loviya to'liq hosil beradi, paxta esa 5,1 dS/m gacha. Paxta bemalol o'sadigan suv loviyaning hosilini allaqachon kamaytiradi.
Shuning uchun zovur suvi bilan sug'oriladigan ekinni ekishdan oldin bitta raqamni bilish kerak: shu suvning elektr o'tkazuvchanligi. Usiz yuvish ulushi bo'yicha har qanday hisob taxmin bo'lib qoladi.
Botimiz nimani qila oladi va nimani hali qila olmaydi
Tizim har kuni perkolyatsiyani, ya'ni ildizlardan pastga o'tib ketgan suvni hisoblaydi. Modelning o'zida sho'rlangan yerda bu shunchaki yo'qotish emasligi hisobga olingan: bunday suv sizot suvini ko'taradi va tuz olib keladi. «Yuqori xavf» belgisi sizot suvi 1,5 m dan yaqin bo'lganda va bir kunda pastga 20 mm dan ko'p suv ketganda yonadi.
Hozir bu bizda qanday ishlashini ochiq aytamiz. Bot hali fermerdan sizot suvi chuqurligini so'ramaydi. Shuning uchun fermerlar botga qo'shgan haqiqiy dalalar bo'yicha maslahatlarda kapillyar ko'tarilish hisobga olinmaydi, sho'rlanish haqidagi ogohlantirish esa bu dalalarda amalda ishlamaydi. Pilot dalalarimizda — Olmazor bog'ida va Uzumzor tokzorida — sizot suvi chuqurligini ham hali o'lchamaganmiz.
Demak, bot orqali qo'shilgan dalalar uchun bitta muhim raqam kiritilmagan: paxta bo'yicha sinov hisobida aynan shu raqam natijani 1,75 baravar o'zgartiradi. Sizot suvi yaqin joylarda biz hozir sug'orishga bo'lgan ehtiyojni oshirib ko'rsatyapmiz.
Nimani bilmaymiz
Birorta pilot dalada ham sizot suvi sathini bilmaymiz: dala kartochkalarida yozilgan 40 m chuqurlik kapillyar ko'tarilishni shunchaki o'chirib qo'yadi, haqiqiy quduq haqida esa hech narsa aytmaydi. «Zovursiz sho'r yuvish tuzni qaytarib chiqaradi» degan jarayonni faqat hisobda ko'rib chiqdik, dalada tekshirmadik. Loviya ekadigan fermerning suvi qanchalik sho'rligi tahlil qilinmaguncha noma'lum. Bu maqolada suv tejalishi haqida raqam aytmaymiz: suv hisoblagichi bo'yicha tasdiqlangan tejamkorlik hozircha yo'q.
Keyingi qadam — botga ulanishdagi savollarga bitta savol qo'shish: «Yozda qudug'ingizdagi suv qancha chuqurlikda turadi?» Fermer bunga asbobsiz javob beradi. Savol qo'shilgach, haqiqiy raqam kiritilgan birinchi dala nimani ko'rsatganini yozamiz.
Ko'p beriladigan savollar
Sho'rlangan dalani qachon yuvgan ma'qul?
Odatda kech kuzda: bug'lanish eng kam, sizot suvlari pastroq turadi va yuvish suvi tuz bilan birga qaytib ko'tarilmay, pastga ketadi.
Bir gektar yerni yuvish uchun qancha suv kerak?
CAWater-Info ma'lumotnomasida gektariga 1 500 dan 12 500 m³ gacha va undan ham ko'p. Me'yor sho'rlanish darajasiga, tuproqning mexanik tarkibiga va zovur qanday ishlashiga bog'liq. Hamma dalaga to'g'ri keladigan bitta raqam yo'q.
Nega sho'r yuvilgandan keyin tuz qaytib chiqadi?
Zovur suvni olib ketmasa, sho'r yuvish minerallashgan sizot suvlarining sathini ko'taradi. Yozda bu suv kapillyarlar orqali yer yuzasiga chiqadi, bug'lanib ketadi va tuzni qoldiradi.
Zovur (kollektor) suvi bilan sug'orsa bo'ladimi?
Ba'zan bo'ladi, lekin avval suvning elektr o'tkazuvchanligini o'lchatib ko'ring. Yuvish ulushi ham, ekin bunga chiday olishi ham shu raqamga bog'liq: FAO-29 bo'yicha loviya 0,7 dS/m dan oshgandayoq hosilni yo'qota boshlaydi, paxta esa 5,1 dS/m dan oshganda.