2025-yil 19-iyulda ham Samarqand viloyatidagi Olmazor bog'i sun'iy yo'ldosh suratlarida oldingi uch mavsumning istalganidagidan yaxshiroq ko'rinardi: bargdagi namlikni ko'rsatuvchi NDMI indeksi 2022–2024-yillar normasidan 0,15 yuqori turardi. 29-iyulga kelib shu bog' bargdagi suvning 57% ini yo'qotdi. Mavsum oxirigacha u o'ziga kelmadi, bu qulashni esa hech kim o'z vaqtida sezmadi. Quyida shu o'n kunning to'liq tahlili: Sentinel-2 suratlari bo'yicha xronologiya, muqobil izohlar bo'yicha to'rtta tekshiruv, fermerning so'zlari va o'sha yozda suv balansi hisobi ishlaganida chiqadigan sug'orish jadvali.
Xronologiya: bog' tiklana olmagan o'n kun
Olmazor bog'i — tomchilatib sug'oriladigan 2,52 gektar olma, nasosi soatiga 60 m³ suv beradi. Biz uni Sentinel-2 sun'iy yo'ldoshlari orqali kuzatamiz: yangi surat har 3–5 kunda keladi, bulutli havoda kamroq. Namlik xaritasi 20×20 metrli kataklarga bo'lib tuziladi.
2025-yil mavsumida bog' bo'yicha 41 ta surat yig'ildi. Solishtirish uchun arxivdan 2022–2024-yillarga oid 99 ta suratni oldik va har bir dekada bo'yicha o'rtacha qiymatni hisobladik. Shunday qilib bog'ning «normasi» chiqdi — bog' yozni odatda qanday o'tkazishi. Norma barqaror ekan: uch yil ketma-ket iyul va avgust davomida NDMI 0,19–0,24 oralig'ida bo'lgan.
2025-yil esa mana bunday o'tdi.
| Davr | Bog' NDMI | 2022–2024 normasi | Bu nimani anglatadi |
|---|---|---|---|
| 2025-yil 19-iyulgacha | 0,337 | 0,19–0,24 | Bog' uch yillik normadan 0,15 yuqori |
| 2025-yil 29-iyul | 0,144 | 0,19–0,24 | O'n kunda bargdagi suv −57% |
| 2025-yil avgust | tiklanmadi | 0,19–0,24 | Mavsum oxirigacha bog' normaga qaytmadi |
O'n kunda 57% ga tushish mavsumiy tebranish emas. Arxivdagi uch yil ichida bu bog'da bunga o'xshash holat bir marta ham bo'lmagan.
NDMI nima va uning NDVI dan farqi
NDMI (Normalized Difference Moisture Index) — sun'iy yo'ldoshning yaqin infraqizil va qisqa to'lqinli infraqizil kanallaridan hisoblanadigan spektral indeks. Bargdagi suv qisqa to'lqinli infraqizil nurni yutadi. Shuning uchun shox-shabbada suv qancha kam bo'lsa, indeks shuncha past bo'ladi. Oddiy qilib aytganda, NDMI «daraxt hozir bargida qancha suv ushlab turibdi» degan savolga javob beradi.
Ko'pchilikka tanish NDVI boshqacha ishlaydi: u xlorofillni, ya'ni yashillikni va biomassa hajmini sezadi. Suvi yetishmayotgan daraxt barg rangi o'zgarishidan oldin bargdagi suvni yo'qotadi. Shu sababli suv tanqisligida (suv stressida) avval NDMI pasayadi, NDVI esa keyinroq.
Bu farq shunchaki ilmiy mayda-chuyda emas. «Barg suv yo'qotyapti» degan payt bilan «zarar ko'zga ko'rindi» degan payt orasida bir necha kun o'tadi. Aynan shu kunlarda sug'orish hali oqibatni o'zgartira oladi.
To'rtta tekshiruv: nega aynan suv
Indeks keskin tushib ketgani hali bog' kam sug'orilganiga dalil emas. Biror narsa deyishdan oldin boshqa to'rtta izohni tekshirib chiqdik.
Balki bu har yili shunday bo'ladi?
Yo'q. 2022–2024-yillardagi 99 ta suratda shu sanalarda birorta mavsumda ham qulash yo'q: iyul va avgust davomida NDMI 0,19–0,24 oralig'ida turadi. 2025-yil shunday pasayish bo'lgan yagona yil.
Balki bu ma'lumotdagi tasodifiy xatodir?
NDMI ni undan mustaqil NDVI indeksi bilan solishtirdik. Ikkalasi ham aynan o'sha o'n kun ichida qulab tushdi. Turli spektral kanallardan hisoblanadigan ikki indeks bir vaqtda bir xil soxta signal berishi deyarli mumkin emas. Demak, daraxtlarda haqiqatan nimadir yuz bergan.
Balki ob-havo aybdordir?
Ob-havo arxivi aniq javob beradi: 2025-yil iyulidan sentabrigacha bu yerga 0 mm yog'in tushgan, bog' esa shu davrda kuniga taxminan 7,7 mm suv bug'latib turgan. Bog' olgan hamma suv faqat sug'orishdan kelgan. Demak, suv kamaygan bo'lsa, aynan sug'orishda kamaygan.
Balki bu kasallik yoki zararkunandadir?
Bunga voqealar tartibi qarshi. NDMI NDVI dan oldin pasaydi: barg avval suvini, keyingina yashilligini yo'qotdi. Bunday ketma-ketlik aynan suv tanqisligiga xos belgi.
Fermer nima dedi
Bog'ni pilotimizning fermer-hamkori Farrux Urunov parvarish qiladi. Unga grafikni ko'rsatdik va javobga ishora qilmasdan, iyul oxirida nima bo'lganini so'radik. U aytgan gap ma'lumotlarga mustaqil ravishda mos keldi: bog'ga suv kam berilgan, buni esa u kech bilgan — zarar yetib bo'lganidan keyin.
Butun voqeaning mag'zi shu. Muammo fermer sug'orishni bilmasligida emas edi. Muammo suv yetishmayotgani haqidagi xabar juda kech kelganida edi — nasos bilan tuzatib bo'lmaydigan paytda.
Hisob-kitob nima degan bo'lardi
Bu bog' uchun FAO-56 suv balansi hisobini aynan o'sha mavsumning ob-havo arxivi bo'yicha ishlatib ko'rdik. FAO-56 — BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo'jaligi tashkiloti (FAO) qabul qilgan, ekinlarning bug'lanishi va suvga ehtiyojini hisoblash usuli. Etalon bug'lanish ET0 usul talab qilganidek, shamolning sutkalik o'rtacha tezligi bo'yicha hisoblandi.
Hisob 17, 19, 23, 26 va 30-iyulda sug'orishni tavsiya qilgan bo'lardi. Dastlabki uchta maslahat zarar qaytarib bo'lmaydigan holga kelishidan oldin tushardi. Uchta ogohlantirish — bot yozadigan shaklda: «ildiz zonasida namlik taqchilligi» emas, «bugun nasosni shuncha soat ishlating».
Hisobning o'zi haqida ham ochiq gapirish kerak. «Bugun yoki ertaga sug'oring» degan maslahat barqaror: model farazlarini oqilona chegarada o'zgartirsak, u ±1–2 kunga suriladi. Bir hafta oldinga berilgan maslahat esa ±3–4 kun oralig'idagi taxminiy mo'ljal, bot uni kun yaqinlashgan sari har kuni ertalab aniqlashtirib boradi. Suv hajmi hisobi esa aniq dalaga moslab sozlanmaguncha ±30% gacha farq qilishi mumkin. Shuning uchun ochiq aytamiz: bot «qachon sug'orish kerak» degan savolga «qancha suv quyish kerak» degan savoldan aniqroq javob beradi. Kun qancha yaqin bo'lsa, javob shuncha aniq.
Bu tahlil nimani isbotlamaydi
Gap halol bo'lishi uchun chegaralarni o'zimiz aytamiz.
- Zararni tonnada bilmaymiz. 2025-yilda bu bog' hosilini tortib ko'rmaganmiz, hech qanday indeksni yashik olmaga aylantirib bo'lmaydi. «Bargdagi suv −57%» daraxtlar holati haqida, yo'qotilgan pul haqida emas.
- Ortiqcha sug'orishni sun'iy yo'ldosh ko'rmaydi. NDMI bargda suv yetishmasligini sezadi; me'yoridan ortiq suv quyilgan daraxt suratda oddiy ko'rinadi. Agar sizning muammongiz ortiqcha suv bo'lsa, bu usul uni ko'rsatmaydi.
- Suratlar har 3–5 kunda keladi, bulutli havoda kamroq. O'n kunlik qulashni u uzoq davom etgani uchun ko'ra oldik. Qisqaroq hodisa ikki surat orasida sezilmay o'tib ketishi mumkin.
Yana bir gap. E'lon qilishdan oldin bu tahlilni uch bosqichda o'zimiz qayta tekshirdik va o'zimiz ilgari surgan 109 ta da'vodan 38 tasini rad etdik. Maqolada faqat tekshiruvdan o'tgani qoldi.
Tahlildan keyin nima o'zgardi
Olmazor bog'i — SUV AI pilotidagi ikki daladan biri. Hozir bu bog' bo'yicha @suv_ai_bot Telegram-boti har kuni ertalab soat 06:00 da maslahat yuboradi: bugun nasosni necha soatga yoqish kerak. Mini App'da dalangiz chegarasini chizishga taxminan 30 soniya ketadi; bot o'zbek, rus va ingliz tillarida gaplashadi.
Sun'iy yo'ldosh hamma narsani sezadi, deb va'da bermaymiz — u nimani ko'rmasligi yuqorida sanab o'tildi. Boshqa narsani va'da qilamiz: o'sha mavsum ob-havo arxivi bo'yicha hisob zarar qaytarib bo'lmaydigan holga kelguncha uchta ogohlantirish bergan bo'lardi, nol emas. Endi shu hisob-kitoblar fermerga har kuni ertalab keladi. Batafsil ma'lumot suv-ai.online saytida.