Ikkinchi pilot dalamiz — Samarqand viloyatidagi Uzumzor nomli uzumzor. Fermerda na nasos bor, na o'lchov belgilari bor zatvor. U kanaldan suvni bir sutkaga ochib qo'yadi, suv egatlarga o'zi tarqaladi. To'rt oylik mavsumda shunday sug'orish olti marta bo'ladi. Dalaga necha kub metr suv ketganini hech kim bilmaydi, biz ham.
Internetda uzumni sug'orish haqida topiladigan maslahatlarning deyarli hammasi tomorqa uchun yozilgan: har tup tagiga necha chelak quyish, yoz bo'yi necha marta sug'orish. Ariq suvida sug'oriladigan bir yarim gektarlik dalada suvni chelak bilan o'lchab bo'lmaydi. Fermer faqat bitta narsani boshqaradi: suvni ochadi yoki yopadi. Shuning uchun sug'orishdan keyin undan «qancha suv quydingiz» deb emas, «suv dalaning narigi chetiga yetdimi» deb so'raymiz.
Samarqandda uzum aslida qanday sug'oriladi
Samarqand viloyati — mamlakatdagi eng katta uzumchilik hududi. 2025-yil yakunlariga ko'ra viloyatda 696 952 t uzum yig'ib olingan. Bu butun mamlakat hosilining uchdan biridan ko'pi. O'zbekiston bo'yicha 1 983 039 t uzum yig'ildi, 2024-yildagidan 7,6% ko'p. Natijalari 2-sentabrda e'lon qilingan qishloq xo'jaligini ro'yxatga olish esa hisobda bo'lmagan 21,4 ming gektar uzumzorni aniqladi. Ulardan qanchasi Uzumzor kabi o'zi oqar suv bilan sug'orilishi ro'yxatga olish natijalarida aytilmagan.
Uzumzor — 1,5 gektar, tok 2017-yilda o'tqazilgan, tuprog'i qumloq, suv kanaldan dalaning shimoli-sharqiy burchagidan kiradi. Sizot suvi chuqurda, taxminan 40 m. Demak, tok pastdan namlik ololmaydi. Unga yetadigan hamma suv egat orqali keladi.
FAO-56 bo'yicha tokka qancha suv kerak
Tizimimiz suv balansini FAO-56 usuli bo'yicha hisoblaydi. Bu usulni olmazor misolida batafsil ko'rib chiqqanmiz. Uzum uchun unda alohida koeffitsiyentlar berilgan.
| Ko'rsatkich | FAO-56 | Bizning tizimda |
|---|---|---|
| Kc mavsum boshida | 0,30 | 0,30 |
| Kc mavsum o'rtasida | 0,85 | 0,85 |
| Kc mavsum oxirida | 0,45 | 0,45 |
| Ildiz chuqurligi | 1,0–2,0 m | 1,5 m |
| Namlik zaxirasining ruxsat etilgan kamayishi p | 0,35 (xo'raki), 0,45 (texnik) | 0,45 |
Ekin koeffitsiyentlari FAO-56 dagi xo'raki va kishmishbop uzum uchun berilgan 12-jadvaldan olingan. Ildiz chuqurligi va namlik kamayishi ulushi — 22-jadvaldan. Shu maqolani tayyorlayotganimizda o'zimizda bir nomuvofiqlik topdik: Kc bizda xo'raki uzumniki, p = 0,45 esa texnik uzum uchun berilgan qiymat. Xo'raki uzum uchun FAO 0,35 ni tavsiya qiladi. Ya'ni tuproq bunchalik chuqur qurib ketishiga yo'l qo'ymay, ertaroq sug'orish kerak.
Amalda bu shuni bildiradi: p = 0,45 bo'lganda tizim sug'orishdan oldin tokka tuproqdagi zaxiradan ko'proq sarflashga yo'l qo'yadi. Xo'raki navlar uchun usul bunchalik ko'p sarflashni maslahat bermaydi. Hozir hisob Uzumzorni taxminan 20 kunda bir marta sug'orishni ko'rsatyapti. Bu fermerning o'zi qanday sug'orayotganiga to'g'ri keldi. Lekin odatga mos kelgani hech narsani isbotlamaydi: odatdagidek sug'organda ham tok biroz suvsiz qolayotgan bo'lishi mumkin. Uzumzorda qaysi nav o'sayotgani dala kartochkasida yozilmagan. Fermerdan so'rab bilamiz va p ni to'g'rilaymiz. Ungacha «20 kunda bir marta» degan raqamni kamchiligi ma'lum bo'lgan hisob deb qabul qiling.
Qatorning narigi cheti nega quriydi
Egatga qo'yilgan suv avval kirish joyida singib ketadi. Suv qator oxiriga yetguncha egat boshidagi tuproq ildizlardan ham chuqurroq ho'l bo'lib ulguradi, narigi chetga esa qolgan-qutgani yetib boradi. Egat qancha uzun va nishablik qancha notekis bo'lsa, bu farq shuncha katta bo'ladi. Uzumchilik bo'yicha ma'lumotnomada (rus tilida, nashr yili ko'rsatilmagan) egat orqali sug'orish uchun eng qulay nishablik 0,002–0,005, ya'ni 0,2–0,5% deb berilgan.
Uzumzor nishabligini relyef ma'lumotlaridan olishga urinib ko'rdik. Katagi 30 m bo'lgan Copernicus DEM modeli 0,9–1,4% ni ko'rsatdi. Buning ustiga, raqam hisoblash oynasining o'lchamiga qarab o'zgarib turdi. Bu dalaning emas, vodiyning nishabligi: dala sug'orish uchun tekislangan, uning o'z nishabligi kamroq. Suvning egat bo'ylab qanday yurishini hisoblashga bizda ma'lumot yo'q: na nishablik bor, na egatga beriladigan suv sarfi. Fermerdan sekundiga necha litr suv kelishini so'rash befoyda. U buni bilmaydi va bilishi shart ham emas.
Yer yaxshi tekislanmaganining zarari yaqinda faqat hosil bilan cheklanmay qoladi. 2027-yil 1-yanvardan Xalq deputatlari tuman va shahar Kengashlari yuridik shaxslarning lazer bilan tekislanishi kerak bo'lgan, lekin tekislanmagan sug'oriladigan yerlarida suv solig'iga 1,2 gacha oshiruvchi koeffitsiyent qo'llay oladi (Soliq kodeksi 445-moddasining uchinchi qismi). 2026-yilda bu norma hali amal qilmaydi. Hisoblagich ham, suv tejovchi texnologiya ham bo'lmasa, soliq hozirning o'zida 1,1 koeffitsiyent bilan hisoblanadi. Demak, 2027-yildan yuridik shaxsning tekislanmagan dalasi ikki marta to'laydi: narigi chetining kam sug'orilgani bilan ham, soliq bilan ham. Bizningcha, bu har qanday agronomik dalildan ko'ra xo'jaliklarni yer tekislashga ko'proq undaydi. Bu fikrga qo'shilmaslik ham mumkin.
Asbobsiz tekshiruv: bir necha mavsumlik sun'iy yo'ldosh suratlari
Eng arzon tekshiruv — o'z ko'zingiz. Bir sutka sug'organingizdan keyin dalaning narigi chetiga borib, yer ho'l bo'lganmi, ko'ring. Sun'iy yo'ldosh bu tekshiruvning o'rnini bosa olmaydi va biz uni asosiy usul deb hisoblamaymiz.
Ikkinchi tekshiruv — dalaning tarixi. Biz ko'p yillik NDVI kompozitini (bir necha mavsum suratlaridan jamlangan xarita) yig'dik: daladagi har bir piksel qandaydir mutlaq me'yor bilan emas, o'sha mavsumda dala bo'yicha o'rtacha qiymat bilan solishtiriladi. Chunki mutlaq NDVI ob-havoga qarab sakrab turadi. Har mavsumdan iyun o'rtasidan avgust o'rtasigacha uchtadan surat olamiz. Dalani suv oqimi bo'ylab sakkiz bo'lakka bo'lamiz va narigi chet egat boshiga nisbatan qanchalik orqada qolayotganini ko'ramiz. 7% gacha orqada qolsa, suv yetib boryapti deb hisoblaymiz. 7–15% bo'lsa, suv har doim ham yetib bormayapti. Undan ko'p bo'lsa, xavotirlanish kerak.
Bitta mavsum bu yerda hech narsani ko'rsatmaydi: dog'ni do'l yoki zararkunanda ham qoldirishi mumkin. Shuning uchun usulni qachon qo'llash mumkinligini oldindan belgilab qo'yganmiz: kamida uch mavsum bo'lishi va manzara yildan yilga barqaror bo'lgan maydon 40% dan oshishi kerak. Bu chegaralarni OneSoil'dan olganimizni yashirmaymiz. O'z ma'lumotlarimizda ularni hali qayta tekshirmaganmiz.
Uzumzorda birinchi haqiqiy hisob yetti mavsumlik suratni qamradi, ammo maydonning faqat 37% qismi barqaror chiqdi. Tizim «zonalar beqaror» degan izoh bilan xarita chizishdan bosh tortdi. Bizningcha, bunday rad javobi tasodifiy xatolardan chizilgan chiroyli xaritadan yaxshiroq. U shuni anglatadi: yetti mavsum davomida dala har yili boshqacha bo'lgan va suratlardan bitta «quruq burchak»ni ajratib bo'lmaydi.
Dalada tajriba: yarmi maslahat bo'yicha, yarmi odatdagidek
Bizda solishtirish uchun ishonchli o'lchov yo'q: na tuproq namligi datchiklari, na kanalda suv hisoblagichi. Shuning uchun juft tajriba rejasini tuzdik. Dala suv oqimi bo'ylab ikki yarmga bo'linadi, shunda ikkalasi ham ariqdan suv ola oladi. Bir yarmi bot maslahati bo'yicha, ikkinchisi fermer odatlanganidek sug'oriladi. Har 3–5 kunda Sentinel-2 har bir yarmning NDVI va NDMI ko'rsatkichlarini o'lchaydi. Faqat bir kunning o'zida olingan suratlar solishtiriladi: har xil kunlardagi suratlarni solishtirsak, sug'orishni emas, ob-havoni solishtirgan bo'lardik.
Uzumzorda bunday tajribani 2027-yil mavsumida boshlashni rejalashtiryapmiz. Hozircha birorta ham tajriba o'tkazilmagan. U o'tkazilganidan keyin ham natija kub metr yoki tonna emas, indekslar farqi bo'ladi. Hisoblagich bo'yicha suv tejalganini hali birorta dalada tasdiqlaganimiz yo'q: tasdiqlangan tejamkorlik nolga teng. NDVI farqini esa tejamkorlik deb atamaymiz.
Shu tajribani botsiz ham qilsa bo'ladi. Qatorlarni egat bo'ylab ikkiga bo'ling. Bir yarmini odatdagidan bir necha kun oldin yoki keyin sug'oring, sanalarni yozib boring. Bir mavsumdan keyin ikki yarmni solishtiring: ko'z bilan, har biridan olingan hosil bo'yicha, suratlar bo'yicha — qaysi biri qo'lingizdan kelsa.
Kuz: terimdan keyin nam to'plovchi sug'orish kerakmi
Bu yerda o'z raqamlarimiz yo'q. SUV AI tizimi kuzgi nam to'plovchi sug'orishni hisoblamaydi va biz uni hisoblay olamiz, deb da'vo qilmaymiz. Mulohazamiz shunday: tok qishga ildiz zonasida qolgan zaxira bilan kiradi. Kuz quruq kelsa, bu zaxira deyarli tugagan bo'lishi mumkin. Kuz yog'ingarchilik bilan o'tgan bo'lsa, sug'orishga hojat qolmasligi ham mumkin.
Bizning fikrimiz: «terimdan keyin doim suv qo'yamiz» degan odatga qarab emas, ildiz chuqurligidagi tuproq holatiga qarab qaror qiling. Dalaning narigi chetida yarim metr chuqurlikkacha belkurak bilan kovlab ko'rish kalendardan ko'ra ko'proq narsani aytadi.
Nimani bilmaymiz
Uzumzorda birorta sug'orishda ham suv sarfini bilmaymiz, shuning uchun hisobimizda egatga ketgan suv hajmi taxminan ±30% xatolik bilan olinadi. Bir haftalik prognozda sug'orish sanasi ±3–4 kunga siljishi mumkin. Bazada bu dalaning oxirgi sug'orilgan sanasi belgilanmagan. Fermer uni belgilamaguncha bot dalani hozirgina sug'orilgan deb hisoblaydi va hisob taxminiy ekani, suvga bo'lgan ehtiyojni kam ko'rsatishi mumkinligi haqida ogohlantiradi. Yuqorida aytilganidek, namlik kamayishi ulushi p ni tuzatish kerak. NDVI kompoziti esa bu dalada hozircha o'z beqarorligidan boshqa hech narsani ko'rsatmadi.
Ko'p beriladigan savollar
Ariq suvida uzumzorni mavsumda necha marta sug'orish kerak?
Tuproqqa, ildiz chuqurligiga va issiqqa bog'liq. Samarqand viloyatidagi pilot uzumzorda hisob taxminan 20 kunda bir marta sug'orishni ko'rsatadi va bu fermerning amaliyotiga mos keladi. Bu raqamni tekshirmasdan o'z dalangizga ko'chirmang.
Nega egat oxirida uzum kuchsizroq bo'ladi?
Odatda suv oxirigacha yetmaydi yoki juda kech yetadi: egat uzun, nishablik notekis, dala ancha vaqtdan beri tekislanmagan. Eng oddiy tekshiruv: bir sutka sug'organingizdan keyin borib ko'ring, dalaning narigi cheti ho'l bo'lganmi.
Uzumzorni kuzda nam to'plovchi sug'orish kerakmi?
Tizimimiz bu sug'orishni hisoblamaydi, shuning uchun raqam bera olmaymiz. Kuz oxirida ildiz chuqurligida tuproq quruq bo'lsa, tok qishga zaxirasiz kiradi. Kuz yog'ingarchilik bilan o'tgan bo'lsa, sug'orishga hojat qolmasligi ham mumkin. Kalendarga qarab emas, dalaning narigi chetida belkurak bilan tekshirib ko'rib qaror qiling.
Dala bir tekis sug'orilayotganini asbobsiz bilsa bo'ladimi?
Qisman. Uch va undan ko'p mavsumlik sun'iy yo'ldosh suratlaridan yig'ilgan kompozit suv oqimi bo'ylab yildan yilga orqada qolayotgan yo'lakni ko'rsatishi mumkin. Bitta mavsumga qarab buni aytib bo'lmaydi: dog' do'l yoki zararkunanda tufayli ham paydo bo'lishi mumkin. Bizning uzumzorda yetti mavsumlik suratlar ham xarita bermadi: maydonning faqat 37% qismi barqaror chiqdi.