2025-yil iyul oxirida Olmazor pilot bog'imiz o'n kun ichida NDMI indeksi bo'yicha bargdagi suvning 57 foizini yo'qotdi. Fermer suvni kam bergan va buni kech bilgan. Holbuki bundan oldingi qish suv jihatidan odatdagidek o'tgan edi: 2024-yil oktabridan 2025-yil martigacha Amudaryo suvliligi me'yorning 101,4 foizi bo'lgan, 2025-yil oktabridan 2026-yil martigacha esa 77,1 foizgacha tushdi. Bunday yo'qotishlar endi ko'payadi deb o'ylaymiz. Qo'shimcha suv topib bo'lmaydi, demak qaysi dala suvni birinchi olishini hal qilishga to'g'ri keladi. Ko'pchilik bizga qo'shilmasligi mumkin, lekin fikrimiz shu: suv tanqis bo'lgan yili eng yomon yo'l — hamma dalaga ozdan-ozdan suv berish.
2026-yilda suv qancha: Amudaryo, Sirdaryo va limitlar
Davlatlararo suv xo'jaligini muvofiqlashtirish komissiyasining 92-yig'ilishi 2026-yil 20-fevralda Dushanbeda o'tdi. Unga 2025-yil 1-oktabrdan 2026-yil 10-fevralgacha bo'lgan yakunlar tayyorlandi: shu davrda Amudaryo suvliligi me'yorning 66,8 foizi bo'lgan, bir yil oldin xuddi shu muddatda 101,8 foiz edi. Tuyamo'yin suv omborida 2026-yil 10-fevralda 4 349 mln m³ suv bo'lgan, 2025-yil 10-fevralda 4 959 mln edi. O'zbekiston 11-fevralgacha Amudaryodan 2 600 mln m³ suv olgan. Bu shu sanagacha to'g'ri keladigan limitning (3 454 mln m³) 75,3 foizi, butun vegetatsiyalararo davr limitining emas (komissiya byulleteni, 2(115)-son, 2026-yil fevral).
Butun vegetatsiyalararo davrning, ya'ni 2025-yil 1-oktabrdan 2026-yil 31-martgacha bo'lgan davrning yakunlari komissiyaning 2026-yil 10-aprelda Buxoroda o'tgan 93-yig'ilishida ko'rib chiqildi: Amudaryo suvliligi me'yorning 77,1 foizi, bir yil oldin 101,4 foiz edi. Davr oxirida Tuyamo'yin suv omborida 3 005 mln m³ suv qolgan (komissiya byulleteni, 3(116)-son, 2026-yil aprel). AQSh Qishloq xo'jaligi vazirligi paxta bo'yicha yillik sharhida Amudaryodagi suv tanqisligini kelgusi mavsumning asosiy xavfi deb atagan. Bu ayniqsa Qashqadaryo, Surxondaryo va Buxoroga tegishli (USDA FAS, 2026-yil may).
2025–2026-yillarning vegetatsiyalararo davrida, oktabrdan martgacha, Sirdaryodan suv olishning umumiy limiti — 4,2 mlrd m³. Shundan O'zbekistonga 3,347 mlrd ajratilgan, Qozog'istonga 460 mln (komissiya byulleteni, 8(113)-son, 2025-yil dekabr).
Keyin jazirama boshlandi. 13-iyulda O'zbekistonda elektr energiyasi iste'moli rekord darajaga, 281,5 mln kVt·soatga yetdi. Oldingi eng yuqori ko'rsatkich 2025-yil 18-iyulda qayd etilgan 272,6 mln edi. Sinoptiklar +44…+46 °C issiq bo'lishini aytgan (Pogoda Mail, 2026-yil 14-iyul).
Jaziramada nega suvni tejab bo'lmaydi: modelimiz nimani ko'rsatdi
Suvni iyulda tejash kerakdek tuyuladi, chunki nasoslar eng uzoq shu oyda ishlaydi. FAO-56 bo'yicha suv balansi modelimiz bunga qo'shilmaydi. Uzluksiz 30 kunlik jaziramada model tejab qolinadigan suv topmaydi: ekinga qancha suv berilsa, hammasini sarflaydi. Testlarimizda hatto alohida tekshiruv bor: jaziramada model yo'q tejamni o'ylab chiqarmasligi kerak.
Ikkinchi sabab uslubning o'zida. Suvga talab yuqori kunlarda FAO-56 ekin stressga tushmay tuproqdagi nam zaxirasidan sarflay oladigan ulushni (ruxsat etilgan kamayishni) kamaytiradi. Kodimizda bu 0,04 × (5 − sutkalik sarf) tuzatmasi. Sutkasiga 7,7 mm bo'lganda (2025-yil iyulida Olmazor aynan shuncha suv ichgan) daraxt stressga tushmasdan tuproqdan ola oladigan zaxira ulushi 0,11 ga kamayadi. Jaziramada sug'orish vaqti ertaroq keladi, o'tkazib yuborilgan sug'orish esa daraxtni tezroq stressga soladi.
Xulosa yoqimsiz: limit kesilgan yili iyulda berilmagan suvning o'rnini hosil to'laydi. Suvni may oyida, sentabrda va tuproqni haqiqatan ho'llagan yog'indan keyin tejash kerak. Bot yog'inni ehtiyotkorlik bilan hisoblaydi: 3 mm dan kamini umuman hisobga olmaydi, bunday yog'in ildizga yetguncha bug'lanib ketadi.
Ekin suv kamligiga qachon chidaydi: o'sish fazalari va Ky koeffitsiyenti
FAO suv yetishmaganda hosil qanchalik kamayishini bitta son bilan ifodalaydi — Ky koeffitsiyenti bilan (FAO Irrigation and Drainage Paper 66). U hosilning nisbiy kamayishini evapotranspiratsiyaning nisbiy yetishmovchiligi bilan bog'laydi. Ky 0,5 bo'lsa, yetmagan 20 foiz suv hosilning taxminan 10 foizini olib ketadi.
Biz uchun muhimrog'i boshqa: koeffitsiyent o'sishning har xil fazasida har xil. Quyida FAO/IAEA to'plamidagi FAO ma'lumotlari (Moutonnet, «Yield response factors of field crops to deficit irrigation»):
| Ekin | O'sish boshi | Rivojlanish | Mavsum o'rtasi | Mavsum oxiri | Butun mavsum |
|---|---|---|---|---|---|
| Paxta | 0,20 | 0,50 | — | 0,25 | 0,85 |
| Bug'doy | 0,20 | 0,60 | 0,50 | — | 1,00 |
Chiziqcha shu faza uchun to'plamda son yo'qligini bildiradi. O'sish boshida paxtaga suvning beshdan bir qismi yetmasa, jadvalga ko'ra hosilning taxminan 4 foizi yo'qoladi. Rivojlanish fazasida xuddi shu tanqislik hosilning 10 foizini olib ketadi. Bug'doyda ham suv tanqisligi eng qimmatga tushadigan faza — rivojlanish: Ky 0,60, o'sish boshida esa 0,20. Yetmagan suv bir xil, yo'qotish esa ikki-uch baravar farq qiladi.
Bog' uchun bu to'plamda bitta umumiy son yo'q. FAO/IAEA to'plamida avstraliyalik tadqiqotchilar shunday yozgan: mevaning tez o'sish davrida daraxtni stressga qo'ymaslik kerak, mevaning sekin o'sish davri va erta navlarda terimdan keyingi davr esa suv kamligiga chidaydi (Goodwin, Boland, «Scheduling deficit irrigation of fruit trees»). Samarqandda olmaning tez o'sishi jaziramaning eng qizg'in haftalariga to'g'ri keladi. Ya'ni tejashga qarshi ikkala dalil bir vaqtda ishlaydi.
Suvni kam berish qanchaga tushadi: Olmazor bog'i, 2025-yil iyul
Olmazor — 2,52 gektarlik olma bog'i, tomchilatib sug'oriladi. Nasos soatiga 60 m³ beradi, bir nasos soati 45 000 so'm turadi. 2025-yil iyulida bog'ning suvga talabi sutkasiga 7,7 mm gacha yetgan, iyuldan sentabrgacha esa 0 mm yog'in tushgan. 19-iyuldan 29-iyulgacha bog'ning NDMI ko'rsatkichi 0,337 dan 0,144 ga tushdi va mavsum oxirigacha tiklanmadi. Pilot fermeri Farrux tasdiqladi: suvni kam bergan. Boshqa sabablarni ham tekshirgan batafsil tahlil NDMI suratlari bo'yicha bog'dagi suv stressi haqidagi maqolada keltirilgan.
Yetmagan suv qancha turganini hisoblab ko'raylik. 2,52 gektarga 7,7 mm sutkasiga taxminan 194 m³ bo'ladi, bu nasosning 3,2 soatlik ishi, taxminan 146 000 so'm. O'n kunda taxminan 32 soat va 1,46 mln so'm chiqadi. Bu eng yuqori taxmin: tomchilatib sug'orishda ho'llanadigan maydon ulushi ham, sizot suvidan keladigan namlik ham hisobga olinmagan, haqiqiy ehtiyoj bundan kamroq.
Bu bog'ning butun sug'orish mavsumi taxminan 12,3 mln so'mga tushadi (qanday hisoblanishini FAO-56 bo'yicha bog' suv balansi haqidagi maqolada ko'rsatganmiz). Eng issiq o'n kun shu summaning taxminan sakkizdan biri bo'lardi. Shu nasos soatlarini tejash evaziga bog' mavsum oxirigacha bargdagi suv bo'yicha o'z me'yoriga qaytmadi. Bizningcha, sug'orishda bundan yomon savdo bo'lmaydi. Hosilni tortib ko'rmaganmiz, shuning uchun zararni yashiklarda ayta olmaymiz.
Limit kesilganda navbat: qaysi dalaga birinchi, qaysi dalaga oxirgi navbatda suv beriladi
Suvni teng bo'lish adolatli tuyuladi. Amalda esa hamma dala bir xil haftada sug'orish chegarasidan pastga tushadi. Agar o'sha hafta mevaning to'lishiga yoki bug'doyning rivojlanishiga to'g'ri kelsa, yo'qotish birdaniga hamma dalada bo'ladi.
Biz birinchi navbatda ko'p yillik ekinlarni suv bilan ta'minlardik. Bog' va uzumzorni bir yillik ekin kabi bahorda qayta ekib bo'lmaydi. Lekin ularning o'rtasida ham farq bor. Avgust oxiridagi tuzatishlardan keyin model Olmazor bog'iga har 4–5 kunda tomchilatib sug'orishni, Uzumzor tokzoriga esa taxminan 20 kunda bir marta egat orqali sug'orishni belgilaydi: Farrux kanalni bir sutkaga ochib qo'yadi. Ikkala oraliq ham Farrux amalda qanday sug'orayotganiga mos tushdi. Bundan chiqadigan xulosamiz hali dalada tekshirilmagan: sug'orishni bir necha kunga kechiktirish egat orqali sug'oriladigan uzumzorga, tomchilatib sug'oriladigan va ho'llanadigan joyi tor bog'ga qaraganda arzonroq tushadi.
Keyingi navbat ekin turiga qarab emas, fazaga qarab belgilanadi. Rivojlanish fazasidagi bug'doy (Ky 0,60) va paxta (0,50) o'sish boshidagi yoki terim oldidagi dalalardan (0,20–0,25) oldin suv oladi. Ekish muddati har xil bo'lgan ikki daladagi bir xil ekin navbatda turli o'rinda turishi mumkin.
Navbatning oxiriga biz yem-xashak ekinlarini qo'yamiz, bu bilan bahslashsa bo'ladi. Hisobimizcha, beda mavsumda gektariga taxminan 11 167 m³ suv oladi, yem-xashak ekinlariga esa mamlakatdagi jami sug'orish suvining taxminan 10,5 foizi to'g'ri keladi. Bir o'rim yo'qolsa, keyingi o'rimda o'rni to'ladi, qurib qolgan daraxt esa qaytmaydi.
Salqin haftalar va yog'indan keyingi kunlar qoladi. Hisob-kitobga ko'ra faqat shu kunlarda hosilga zarar yetkazmay suv bermaslik mumkin. Aynan shu kunlarda nasosni ko'pincha odat bo'yicha yoqishadi.
Beton kanallar va ikki baravar suv solig'i: bundan keyin nima o'zgaradi
Prezidentning 2026-yil 5-martdagi PQ-79-son qarori bilan 600 mlrd so'm ajratildi, shundan 480 mlrd so'm 389 km kanalni betonlashtirishga yo'naltiriladi. Yiliga 206 mln m³ suv tejalishi, 158,4 ming gektar yerning suv ta'minoti yaxshilanishi kutilmoqda (lex.uz). Hisobimizcha, mamlakat qishloq xo'jaligi yiliga brutto taxminan 48 km³ suv oladi, demak 206 mln m³ taxminan 0,4 foiz. Shu kanallar bo'yidagi xo'jaliklar farqni sezadi, lekin beton kesilgan limitni bekor qilmaydi.
Ikkinchi o'zgarish cho'ntakka uradi: suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq ikki baravar oshirilgan stavkada olinishi mumkin. Prezidentning 2026-yil 5-fevraldagi PQ-47-son qaroriga ko'ra, 2027-yildan bu stavka suv bilan barqaror ta'minlangan hududda suv tejovchi texnologiyalar joriy etilmagan sug'oriladigan yerlarga, shuningdek «aqlli» suv hisoblagichlari o'rnatilmagan sholi maydonlari va baliqchilik xo'jaliklariga qo'llanishi mumkin (lex.uz, 2- va 3-bandlar). Prezidentning 2026-yil 24-apreldagi PF-68-son farmoni muddatlarni turlicha belgilaydi: sholi va baliqchilik uchun «aqlli» hisoblagichlar yoki suv tejovchi texnologiyalar yo'qligi uchun 2027-yildan, yuridik shaxslarning qolgan barcha yo'nalishlardagi qishloq xo'jaligi yerlari uchun 2030-yildan (lex.uz, 17-band). Qaysi yerga qaysi muddat tegishliligini kubometriga 107 so'mlik suv solig'i haqidagi maqolada batafsilroq yozganmiz.
Nimani bilmaymiz
Amudaryo suvliligi bo'yicha 2026-yilgi vegetatsiya davri (apreldan sentabrgacha) uchun rasmiy raqamni topa olmadik. Komissiyaning 2026-yil 7-avgustdagi 94-yig'ilishida «Amudaryo» havza suv xo'jaligi birlashmasining joriy vegetatsiyada suv limitlaridan foydalanish haqidagi hisoboti ma'lumot uchun qabul qilingan, lekin yig'ilishning faqat qarorlari e'lon qilingan, Amudaryo bo'yicha raqamlar yo'q. Komissiyaning 2026-yil may va iyun byulletenlarida (4(117)-son va 5(118)-son) ham bunday raqamlar yo'q, keyingi byulletenlar esa hali internetga qo'yilmagan. Bizda bor eng so'nggi rasmiy raqam — oktabr–mart uchun me'yorning 77,1 foizi.
Jadvaldagi Ky koeffitsiyentlari FAOning umumiy ma'lumotlari. Ularni hech kim O'zbekistondagi navlar va tuproqlarga moslashtirmagan. Olma uchun son umuman yo'q, faqat umumiy qoida bor: «mevaning tez o'sish davrida suvni kesmang».
Dalaga moslab sozlanmagan modelimiz suv hajmini ±30 foizgacha xato bilan, bir hafta oldindan sug'orish sanasini esa ±3–4 kun xato bilan baholaydi. Tasdiqlangan suv tejalishi bizda hozircha nolga teng: pilot dalalarda hisoblagich yo'q, hisoblagich bo'lmasa har qanday tejamni biz faqat hisob-kitob deb ataymiz.
Ko'p beriladigan savollar
Berilgan suv hamma dalaga yetmasa, nima qilish kerak?
Suvni teng taqsimlamang. Avval suv tanqisligi hosilga eng qattiq uradigan dala va fazalarni ta'minlang: mevaning tez o'sish davridagi bog'ni, rivojlanish fazasidagi bug'doy va paxtani. Ekin tanqislikka chidaydigan paytda suvni qisqartiring: o'sish boshida va terim oldidan. Bog' — ko'p yillik ekin, qurib qolgan daraxtni bahorda qayta ekib bo'lmaydi.
Eng issiq kunlarda suvni tejash mumkinmi?
Deyarli yo'q. Bir oy uzluksiz jazirama bo'lsa, modelimiz tejab qolinadigan suv topmaydi: ekin hamma suvni sarflaydi. Suvni bahorda, kuzda va yog'indan keyin tejash mumkin: bu kunlarda nasosni ko'pincha odat bo'yicha yoqishadi, tuproqda esa hali nam zaxirasi bor.
2026-yilda Amudaryo suvliligi qancha?
Davlatlararo suv xo'jaligini muvofiqlashtirish komissiyasi ma'lumotiga ko'ra, vegetatsiyalararo davrda, ya'ni 2025-yil 1-oktabrdan 2026-yil 31-martgacha, me'yorning 77,1 foizi, bir yil oldin 101,4 foiz edi. 2026-yilgi vegetatsiya davri (apreldan sentabrgacha) uchun rasmiy raqamni topa olmadik.
Dalaga suv yetmaganini sun'iy yo'ldosh ko'rsatadimi?
Suv kam berilganini ko'rsatadi: NDMI NDVI dan oldinroq tushadi. Lekin suratlar 3–5 kunda bir marta keladi, bulutli havoda undan ham kam, ortiqcha sug'orishni esa sun'iy yo'ldosh ko'rmaydi.